یه بار دقت کردید سگتون وسط بازی یهو خودشو رو زمین می‌کشه و شروع میکنه به لیس زدن لب‌هاش، بدون اینکه چیزی خورده باشه؟ یا اینکه دُمش تند تند تکون می‌خوره ولی بدنش کاملاً سفته و شما هنوز مطمئن نیستید داره ذوق میکنه یا داره هشدار میده؟ راستش خیلی از صاحب‌های سگ فکر می‌کنن دُم تکون دادن یعنی خوشحالی، در حالی که این فقط یه تیکه‌ی کوچیک از یه پازل خیلی بزرگ‌تره. رفتارشناسی سگ یعنی دقیقاً همین؛ یعنی زبان و زبان بدن سگمون رو بفهمیم، منظورشو متوجه بشیم و بتونیم به زبان خودش جوری که واقعا متوجه میشه باهاش ارتباط برقرار کنیم.
چرا شناخت رفتار سگ‌ها اینقدر مهمه؟
سگ‌ها با ما زبون مشترک ندارن، ولی دائم دارن حرف می‌زنن؛ فقط با بدنشون، نه با کلمه. وقتی رفتارشناسی سگ رو جدی نگیرید، معمولاً یه سری علامت‌های هشدار رو از دست می‌دید تا وقتی که کار به ایجاد ناهنجاری‌های رفتاری مثل گاز گرفتن یا واق زدن بی‌وقفه برسه. ما توی علت و درمان گاز گرفتن و پرخاشگری سگ هم گفتیم که خیلی از این رفتارهای به‌ظاهر ناگهانی، در واقع نتیجه‌ی نادیده گرفتن سیگنالهای ریزی هستن که سگ هفته‌ها قبلش نشون داده. آموزش زبان سگ‌ها یعنی دقیقاً همین فاصله رو پر کردن؛ اینکه قبل از اینکه مشکل بزرگ بشه، بفهمید سگتون داره چی می‌گه.
دُم سگ چی داره می‌گه؟
خب اول از همه این افسانه رو بشکنیم: دُم تکون دادن به تنهایی معنی «خوشحالم» نمیده. تکون خوردن دُم فقط نشون میده سگ از نظر احساسی برانگیخته شده، ولی این برانگیختگی می‌تونه هیجان باشه، اضطراب باشه یا حتی مقدمهی یه واکنش تدافعی. باید به سرعت، ارتفاع و حالت کلی دُم نگاه کنید. یه دُم شل که با ریتم آروم و پایین تاب می‌خوره معمولاً یعنی سگ راحته، ولی دُم سفت و بالا که تند تند می‌جنبه بیشتر علامت هوشیاری بالا و گاهی حتی زمینه‌ی پرخاشگریه.
یه نکته‌ی جالب‌تر که خیلیا نمی‌دونن اینه که جهت تکون دُم هم معنی داره. پژوهشی که جورجو والورتیگارا و تیمش تو دانشگاه ترنتو انجام دادن و در نشریه‌ی Current Biology منتشر شد نشون داد سگ‌ها وقتی دُمشون رو بیشتر به سمت راست تکون می‌دن، احساسات مثبت رو تجربه می‌کنن؛ مثلاً وقتی صاحبشون رو می‌بینن. ولی تکون دادن با تمایل به چپ بیشتر با احساسات منفی همراهه. جالب‌تر اینکه سگ‌های دیگه هم این تفاوت رو می‌فهمن؛ تو یه آزمایش بعدی همون تیم، ضربان قلب سگ‌هایی که تصویر یه دُم با تکون به چپ رو می‌دیدن بالا می‌رفت و علائم استرس نشون می‌دادن، ولی موقع دیدن تکون به راست کاملاً آروم می‌موندن.
گوش‌ها، چشم‌ها و صورت؛ جایی که واقعیت لو می‌ره
اگه فقط به دُم نگاه کنید، خیلی وقتا اشتباه می‌کنید. صورت سگ گنجینه‌ی اطلاعاته. گوش‌های رو به جلو معمولاً یعنی توجه و کنجکاوی، در حالی که گوش‌های کاملاً چسبیده به سر نشونه‌ی ترس یا تسلیمه. یه چیزی که حتماً باید بشناسیدش «چشم نهنگی» یا whale eye هست؛ یعنی وقتی سگ سرش رو تکون نمیده ولی چشمهاش رو میچرخونه طوری که سفیدی چشمش هلالی‌شکل معلوم میشه. این حالت معمولاً یعنی سگ داره تحت فشاره و ممکنه چند ثانیه بعدش واکنش نشون بده؛ برای همین از علائمیه که آکادمی رفتارشناسی لئو تو دوره‌های حضوری خیلی روش تأکید میکنه.
موی سیخ‌شده روی پشت گردن و کمر (که بهش piloerection هم میگن) یه علامت دیگه‌ست که خیلیا فکر می‌کنن حتماً یعنی پرخاشگری، در حالی که فقط نشونه‌ی برانگیختگی شدیده؛ می‌تونه از ترس باشه، می‌تونه از هیجان زیاد باشه. باید کنار بقیه‌ی علائم بدن بررسیش کنید، نه تنها خودش.
سیگنالهای آرامبخش؛ زبان مخفی سگ‌ها
یکی از مهم‌ترین کارایی که تو حوزه‌ی رفتارشناسی سگ‌ها انجام شده مال تورید روگاس، مربی و رفتارشناس نروژی‌یه. اون تو کتاب معروفش «On Talking Terms with Dogs» بیش از سی حرکت رو شناسایی کرده که بهشون «سیگنالهای آرامبخش» یا calming signals می‌گه؛ حرکاتی که سگ برای کم کردن تنش، چه با سگ‌های دیگه و چه با آدم‌ها، ازشون استفاده میکنه. اگه دنبال یه کتاب رفتارشناسی سگ‌ها هستید که واقعاً پایه باشه، همین کتاب روگاس نقطه‌ی شروع خوبیه. چند نمونه از این سیگنال‌ها:
خمیازه کشیدن وقتی اصلاً خواب‌آلود نیست
لیس زدن سریع لبها بدون وجود غذا
چرخوندن سر یا کل بدن به یه سمت
بو کشیدن ناگهانی زمین وسط یه موقعیت تنش‌دار
پلک زدن آروم و کند
خم کردن جلوی بدن با دم بالا (که بهش «تعظیم بازی» یا play bow هم میگن و معمولاً دعوت به بازیه، نه تنش)
وقتی این حرکات رو تو سگتون یا سگ‌های دیگه‌ای که باهاشون برخورد میکنه ببینید، یعنی یکی از طرفین داره سعی میکنه اوضاع رو آروم کنه. اگه این سیگنال‌ها دیده نشن و طرف مقابل بهشون احترام نذاره، خیلی وقتا همون‌جاست که دعوا شروع میشه.
نژادهایی که خوندنشون سخت‌تره
یه نکته که تو کلاس‌های آکادمی رفتارشناسی لئو زیاد می‌بینیم اینه که رفتارشناسی سگ اشپیتز و رفتارشناسی سگ شیتزو به خاطر مو‌های پرپشت و دُم فرفری‌شون واقعاً سخت‌تر از خیلی نژادهای دیگه‌ست؛ چون همون علامت‌های کلیدی دُم و گوش زیر موها گم می‌شن. اگه سگتون از این نژادهاست، باید بیشتر به زبون بدن کلی نگاه کنید؛ وضعیت وزن بدن، جهت سر، تنفس و حالت لب و فک، نه فقط دُم و گوش. با کمی تمرین، بازم میشه این علائم رو خوند، فقط باید دقیق‌تر نگاه کنید.
رفتارشناسی توله سگ چه فرقی با سگ بالغ داره؟
تولهسگها هنوز دارن زبون بدن یاد میگیرن، درست مثل بچه‌ای که تازه داره حرف زدن رو یاد می‌گیره. خیلی از سیگنالهای ظریف مثل چشم نهنگی یا سیخ شدن موها توی هفتههای اول کمتر واضحه یا اصلاً وجود نداره، و تولهسگ بیشتر از راه بازی و برخورد با هم‌نوع‌هاش این زبون رو کامل میکنه؛ برای همین اجتماعیسازی زودهنگام اینقدر روی رفتار بزرگسالیش اثر می‌ذاره. ما همیشه تو کلاس‌هامون تاکیید میکنیم تا سگتون توله هست سعی کنید با سگ‌هایی که از نظر رفتارشناسی نرمال و آموزش دیده هستند در ارتباط باشن، چون از اون‌ها میتونن رفتارهای صحیح رو یاد بگیرن. اگه توله‌سگتون تازه به خونه اومده و هنوز داره این دوره رو می‌گذرونه، تو تربیت توله سگ از روز اول کامل توضیح دادیم چطور از همین اول قانون‌ها و اعتماد رو با هم بسازید.
وقتی درست خوندید، چیکار کنید؟
خب حالا نکته‌ی اصلی؛ فقط خوندن زبون بدن کافی نیست، باید بدونید بعدش چیکار کنید. اینجاست که همون تفاوت مهم بین دو نوع رفتار به کار میاد. رفتارهای غریزی سگ، مثل واکنش تدافعی، واق زدن بیش‌ازحد یا نگهبانی افراطی، رو نباید با تنبیه یا حتی تشویق درمان کرد؛ روش درست «اصلاح رفتاری هست»، یعنی اول خودتون کاملاً آروم بشید و از همون حالت آروم، رفتار اشتباه سگ رو اصلاح کنید، بدون داد و بیداد و بدون جایزه دادن. این همون انرژی «آروم و مقتدره» که سزار میلان توی cesarsway.com بارها روش تأکید کرده. اما وقتی حرف از یاد دادن یه فرمان یا کار جدیده، چیزی که غریزی نیست، اونجا فقط تشویق و پاداش جواب میده. برای رفتارهایی مثل واق زدن، همین ترتیب رو تو آموزش واق نزدن به سگ قدم‌به‌قدم باز کردیم.
اشتباهاتی که تو تفسیر رفتار سگ‌ها زیاد پیش میاد
فکر کردن که دُم تکون دادن همیشه یعنی خوشحالی
نادیده گرفتن سیخ شدن موها یا چشم نهنگی چون فکر می‌کنن سگ «فقط داره نگاه میکنه»
اشتباه گرفتن ترس با سرسختی و در جواب، تنبیه کردن سگ ترسیده
بی‌توجهی به سیگنالهای آرامبخش سگ در برخورد با سگ‌های دیگه
کِی باید سراغ رفتارشناس سگ برید؟
اگه هرچی زبون بدن سگتون رو می‌خونید و به رفتارهای غریزیش هم درست واکنش نشون می‌دید ولی بازم رفتارهای نگران‌کننده مثل پرخاشگری شدید یا اضطراب جدایی ادامه داره یا بلد نیستید چطور زبان بدن سگتون رو متوجه بشید یا حتی چطور رفتار درست بکنید، دیگه وقتشه از یه رفتارشناس سگ کمک بگیرید. تشخیص درست این علائم یه مهارته که با تمرین به دست میاد، و بعضی موقع‌ها یه چشم حرفه‌ای می‌تونه چیزایی رو ببینه که تو خونه از دیدتون جا مونده.
یادتون باشه: هیچ حرکت تنهایی معنی قطعی نداره. همیشه کل بدن سگ - دُم، گوش، چشم، وضعیت وزن و حتی نفس کشیدنش، رو با هم در نظر بگیرید تا واقعاً بفهمید چی تو ذهنشه.
